नाशिक: उन्हाळा सुरू होताच महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये तापमानाचा पारा कमालीचा वाढला आहे. राज्यातील बहुतांश भागांत तापमान ३९ ते ४० अंश सेल्सिअसच्या वर गेले असून, हवामान विभागाने काही ठिकाणी उष्णतेच्या लाटेचा इशारा देखील दिला आहे. सातत्याने वाढत असलेल्या या तीव्र तापमानाचा आणि उष्णतेच्या लाटेचा मानवी शरीरावर गंभीर परिणाम होत असून, नागरिकांनी विशेष काळजी घेण्याची गरज असल्याचे आरोग्य तज्ञांनी म्हटले आहे.

वैद्यकीय तज्ञांच्या मते, अतिउष्णतेमुळे शरीरातील तापमान नियंत्रण प्रणालीवर प्रचंड ताण पडतो. जेव्हा बाहेरील तापमान खूप जास्त असते, तेव्हा शरीर स्वतःला थंड ठेवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर घाम बाहेर टाकते. 

या प्रक्रियेत शरीरातील पाणी आणि अत्यंत महत्त्वाचे सोडियम, पोटॅशियमसारखे क्षार कमी होतात. यामुळे शरीरात पाण्याचे प्रमाण कमालीचे घटून 'डिहायड्रेशन'ची समस्या उद्भवते. सतत तहान लागणे, चक्कर येणे, डोकेदुखी आणि लघवीचा रंग गडद होणे ही याची प्राथमिक लक्षणे आहेत.

उष्णतेच्या तीव्रतेमुळे उद्भवणारी दुसरी मोठी समस्या म्हणजे 'उष्णतेचा थकवा'. यामुळे रक्तदाब अचानक कमी होतो आणि व्यक्तीला प्रचंड अशक्तपणा जाणवतो, तसेच मळमळणे आणि दरदरून घाम सुटण्याचा त्रास होतो. याशिवाय शरीरातील क्षार कमी झाल्यामुळे हाता-पायांच्या स्नायूंमध्ये अचानक तीव्र कळा येऊन गोळे येतात. 

या सर्व प्रकारांमध्ये सर्वात घातक प्रकार म्हणजे 'उष्माघात' (हिट स्ट्रोक) मानला जातो. उष्माघातामध्ये शरीराचे तापमान १०४ डिग्री फॅरेनहाइटच्या पुढे जाते, घाम येणे पूर्णपणे बंद होते आणि त्वचा कोरडी पडून व्यक्ती बेशुद्ध पडू शकते. हा प्रकार जीवावर बेतू शकतो, त्यामुळे याकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते.

या वाढत्या धोक्यापासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी नागरिकांनी दैनंदिन सवयींमध्ये काही महत्त्वाचे बदल करणे गरजेचे आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तहान लागलेली नसली तरीही दिवसभरात पुरेसे पाणी पिणे आवश्यक आहे.

शरीरातील पाण्याची पातळी टिकवून ठेवण्यासाठी ताक, लिंबू पाणी, शहाळ्याचे पाणी आणि कैरीचे पन्हे यांसारख्या नैसर्गिक पेयांचा आहारात समावेश करावा. मात्र, चहा, कॉफी, अतिरिक्त साखर असलेली कोल्ड्रिंक्स आणि अल्कोहोलचे सेवन टाळावे, कारण यामुळे शरीरातील पाण्याचे प्रमाण अधिक वेगाने कमी होते.

या कडक उन्हाच्या दिवसांत सकाळी ११ ते दुपारी ४ या वेळेत अत्यंत महत्त्वाचे काम असल्याशिवाय थेट उन्हात जाणे टाळण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. बाहेर जाताना सुती, सैल आणि फिकट रंगाचे कपडे वापरावेत. तसेच डोक्यावर टोपी, छत्री आणि डोळ्यांच्या संरक्षणासाठी सनग्लासेसचा वापर करावा. 

या ऋतूत पचनास जड असणारे अन्न टाळून हलका आहार घ्यावा आणि टरबूज, काकडी यांसारख्या पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेल्या फळांचे जास्तीत जास्त सेवन करावे. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि गरोदर महिलांनी या काळात घराबाहेर पडणे टाळून विशेष काळजी घ्यावी, असे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे.