भारतीय चलन व्यवस्थेत मोठा बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. प्लास्टिक अर्थात पॉलिमर नोटांच्या दिशेने भारतीय रिझर्व्ह बँकेने हालचाली सुरू केल्याची माहिती समोर आली असून, यामुळे भविष्यात देशातील नोटांच्या स्वरूपात महत्त्वपूर्ण बदल होण्याची चर्चा रंगली आहे.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) प्लास्टिक म्हणजे पॉलिमर नोटा आणण्यासाठी मोठे पाऊल टाकले आहे. RBI ची नोटा छापणारी कंपनी भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटिडेने (BRBNMPL) जगभरातील कंपन्यांकडून निविदा मागवल्या आहेत. या कंपन्यांना असे पॉलिमर शीट तयार करावे लागतील, ज्यात अत्याधुनिक सुरक्षेचे मानंक पूर्ण केलेले असतील. भविष्यात या शीटआधारे भारतीय नोटा छापल्या जाऊ शकतात. माध्यमातील दाव्यानुसार, ही योजना लागू झाली तर भारतात पहिल्यांदा कागदांऐवजी प्लास्टिक नोटांचा वापर होईल. अद्याप RBI ने प्लास्टिक नोटांविषयी कोणतेही स्पष्ट संकेत दिलेले नाही.
RBI ने या निविदा प्रक्रियेत राष्ट्रीय सुरक्षेशीसंबंधित कडक नियम केले आहेत. निविदा सादर करणाऱ्या कंपन्यांना केंद्र सरकारकडून सुरक्षेची मंजूरी घ्यावी लागेल. पॉलिमर शीट तयार करण्यासाठी कोणताही माल, साहित्य हे चीन वा पाकिस्तानातून येणार नाही याची हमी द्यावी लागेल. याशिवाय भारतासाठी तयार करण्यात येत असलेले साहित्य तिसऱ्या देशासाठी वापरता येणार नाही. ज्या कंपन्यांना प्लास्टिक नोटासंदर्भात किमान तीन वर्षांचा अनुभव अनिवार्य करण्यात आला आहे. ज्या कंपन्यांना असा अनुभव आहे, त्यांनाच हे काम देण्यात येणार आहे.
अगोदर होणार चाचणी
RBI अगोदर पॉलिमर नोटांची चाचणी करणार आहे. सुरुवातीच्या टप्प्यात जवळपास 68,000 रीम पॉलिमर शीटची गरज आहे. त्याआधारे दोन वेगवेगळ्या मूल्याच्या नोटा छापल्या जातील. जर ही चाचणी प्रक्रिया यशस्वी ठरली तर मग मोठ्या प्रमाणावर पॉलिमर शीटची खरेदी करण्यात येणार आहे. RBI चे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी 5 जून रोजी पतधोरण समितीच्या बैठकीनंतर देशात प्लास्टिक नोटाचा प्रस्ताव विचाराधीन असल्याचे स्पष्ट केले होते. पण अद्याप त्यासंबंधी कोणताही अंतिम निर्णय घेण्यात आला नाही. केंद्रीय रिझर्व्ह बँक या योजनेचे फायदे आणि नुकसानीचा अभ्यास करणार आहे. सध्या ही योजना सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे.
